اطلاعیه

هم وطن تشویش نکیند:  دزد از خانه برخیزد کجا ماند نگهبانی

 

اعتراف

نصوص و رواياتي از كتب معتمد برادران تشيع و از علماي بسيار معتبر آنان را از نظر شما مي گذرانيم كه در آنها اثبات ازدواج عمر فاروق با ام كلثوم دختر گرامي علي و حضرت زهراء ‌رضي الله عنهم به روشني به چشم مي خورد.
اعتراف اول
صفي الدين محمد بن تاج الدين معروف به ابن الطقطقي الحسني متوفاي ۷۰۹ هجري نسب شناس و مورخ معروف در كتابي كه تاليف آنرا به اصيل الدين حسن پسر خواجه نصير الدين طوسي وزير هلاكو تقديم نموده، و آنرا به اسم خودش نام گذاري كرده در ذيل عنوان بنات امير المؤمنين علي عليه السلام مي نويسد:‌ (وام كلثوم و أمها فاطمة‌ بنت رسول الله تزوجها عمر بن الخطاب فولدت له زيدا ثم خلف عليها عبد الله بن جعفر )
يعني « يكي ديگر از دختران امير المؤمنين ام كلثوم مي باشد كه مادرش فاطمه دختر رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم است كه عمر بن خطاب با وي ازدواج كرد و فرزندي به نام زيد از او به دنيا آورد و پس از عمر به عقد عبدالله ابن جعفر در آمد».

ادامه نوشته

گناه از ديدگاه علم روانشناسي

گناه از ديدگاه علم روانشناسي

    در خلال سالهاي اخير عده اي از جستجوگران وبررسي کنندگان علم روانشناسي و جامعه شناسي کوشيده اند از آنچه که در کتب آسماني آمده است استفاده کنند-و اصول وحقايقي را استنباط و استخراج نمايند و براي معالجه ي نفس و روان انساني بکار گيرند و در ده سال اخير دهها کتاب در  اين مورد نوشته شده است و از قاعده و روش ديني براي بررسي رواني استفاده شده است.وعلم روانشناسي نيز از اين بررسيها که آنها را «روش ديني» ناميده بهره گرفته است.
    از جمله چيزهايي که روش ديني آنها را معالجه نموده اضطرابهاي رواني و ناراحتيهاي عصبي است که مسبب آن درک گناه ميباشد‌-زيرا درک گناه امنيت و آرامش انسان را تهديد ميکندو او را در وضعي قرار ميدهد که پيوسته احساس خطر ميکند و در حالت ناامني به سر ميبرد.
    بنابراين در واقع بسياري از مشکلات دروني و رواني ما به احساس ارتکاب گناهان و لغزشهايي بر ميگردد که اصلا دوست نمي داشتيم دچار آنها شويم-واين احساس و ادراک چنان اضطراب و پريشاني در وجود ما ايجاد ميکند که تمام رنجها و گرفتاريهاي ما از آن سرچشمه ميگيرد.بيماريهاي رواني-همان بيماريهاي دروني هستند که به شکل وسيله اي براي گريز از عذاب روان و يا ملامت و سرزنش در مي آيند.
    درک و احساس گناه امور زير را به بار مي آورد :
الف - پريشاني و وسواسي و بيماري هيستري
  ب - تصور نمودن بيماري بدون اينکه در بدن بيماري واقعي عضوي وجود داشته باشد.
   ج - آشفتگي و بازتابهاي رواني که خود منجر ميشود به اموري از قبيل عزلت نشيني-سستي در کار-بي علاقگي به ازدواج و تشکيل خانواده-دل کندن از ارتباطات انساني به طور عام ويا کشيدن به طرف جريمه و جنايت و يا به سوي قمار-شرابخواري و موادمخدر و همچنين به جهت گمنامي و کسلي و سرگرداني….. .
   د - ترس و وحشت مبتلايان به بيماري رواني از چيزي و يا کار شخصي که امکان بدست آوردن و يا چيره شدن بر آن امکان پذير نباشد.
                              گرفته شده از کتاب : گناهان و لغزشها / باب اول / فصل سوم

ادامه نوشته

ریاضیات،نجوم،و فیزیك

در ریاضیات،نجوم،و فیزیك

رصدخانهیى كه مامون ضمیمه بیت الحكمه كرد مركزى شد براى مطالعهدر نجوم و ریاضیات.درین رصدخانه مسلمین محاسبات مهم نجومىانجام دادند چنانكه طول یك درجه از نصف النهار را با دقتى نزدیك بهمحاسبات امروز اندازه گرفتند.تفصیل طرز عمل و محاسبه را ابن خلكاندر شرح حال محمد بن موسى خوارزمى نقل مىكند.ارقام معروف بههندى از همین ایام نزد مسلمین متداول شد و ظاهرا ترجمه كتابنجومى سدهانته-معروف به سندهند-از سنسكریتبه عربى كه بوسیلهمحمد بن ابراهیم فزارى انجام شد و همچنین كارهاى خوارزمى از اسبابرواج این ارقام شد،چنانكه جنب و جوش بازرگانى مسلمین و وسعتدامنه تجارت آنها بعدها موجب انتشار استعمال این نوع ارقام شد دراروپا. (61) در هر حال خوارزمى از مؤسسان جبر نیز-بعنوان یك علممستقل-هست و وى بود Algorism در اروپا معادل كه اولین كتاب را در باب جبر و مقابله تالیفكرد.نام وى به شكل Algebra عنوان علم جبر باقى ماند. فن محاسبه تلقىشد چنانكه نام كتاب نیز به شكل جبر خوارزمى در قرون وسطى نزد اروپائیان فوق العاده اهمیتیافت و تا زمان ویت F.viete (متوفى 1603 میلادى)مبناىمطالعات ریاضى اروپائیان بود (62) وى در ریاضیات بین طریقه یونانى وهندى تلفیق گونهیى انجام داد و سیستم عدد نویسى هندى را بینمسلمین رایج كرد.گفتهاند كه وى بیش از هر دانشمند دیگر قرونوسطى در طرز فكر ریاضى تاثیر گذاشت. (63) ابوالوفاى بوزجانى(متوفى388 ق)در بسط علم مثلثات نیز-مثل جبر-كارهاى ارزنده كرد.

ادامه نوشته

Computer Virus

Computer Virus and Worm
What is Virus?

It is small software, reproduce, usually without your permission or knowledge. In general terms they have an infection phase where they reproduce widely and an attack phase where they do whatever damage they are programmed to do. The year 2003 was one of the worst years in the history of viruses and the programs are human makes them with programming cod; there are a

large number of virus types.

1. Macro virus
2. Stealth Virus
3. Email virus
4. Horses Trojan And etc…

The places of effecting?
Most attaches themselves to run able file system,Some of these file are (EXE, COM, SYS, BIN, OVL, OLL, SCR etc)Some cutting the Boot sector, and some even destroy (Partition Table),Some viruses slow down the system, and some other bootable files, abnormal operation of a system is a sign of virus 

Some Damages caused by Viruses
Jeffrley Parson a 19 years old, made a virus in 2003 that attacked a Microsoft official web sites resulted 500,000 Systems were infected and more done 1.2,000,000 million finicial damage.

How to identify a virus
After it’s duplication takes out the free space on a hard disk, A copy of viruses is send to many through e-mail's Address Book, It erases off your file and even format the HD, It installs secretly applications, and distribute through the network, Infection to a virus interrupts the Anti-Virus, Cause many new  abnormal shortcuts on the desktop, In case of infection the system may not be bootable, Computer responding to your operation will be abnormal, Facing with memory mistakes or restarting of system can be some reasons for a virus infected system.

What you shouldn’t do…
A few things we have to do as precautions for not getting it, In case of Win XP use do your hard partition with NTFS format, Use the update versions of (Norton and MacAfee, etc) anti virus and make sure to update it Make a Backup copy of the important Info. The download files are to be scanned with Antivirus, Not to except any files with the .exe, .bat affixes from unknown people via email or Messenger, In case of receiving email from strangers do not open the Attachments, Do not install the programs that you are not sure of its use, Not to share your PC if you don’t need to

Auther:Serajuddin

اجماع

ترجمة بحثهای از الوجيز فی اصول الفقه

  بسم الله الرحمن الرحيم
فصل سوم
دليل سوم
169  تعريف اجماع:

اجماع در لغت:  اراده و تصميم است برای چيزی، اين سخن پيامبر خدا (ص) نشانگر آن است «لاَ صِيَامَ لِمَنْ لَمْ يُجَمِّعِ الصِّيَامَ مِنَ اللَّيْلِ: هر کس از شب اراده و نيت روزه نکند روزه‌اش درست نيست»  می‌گويند: «أجْمَعَ فُلان عَلَی الأمْرِ: فلان برای اجرای کاری عزم کرد و تصميم گرفت» و اجماع به معنی اتفاق نيز آمده است. مانند اين کلام مبارک فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ: پس برای اجراي مكر و حيلة خود با شريكهاتان متفق شويد) يونس: 74. گفته شده است: «أجْمَعَ القَومُ عَلیٰ کَذَا: مردم متفق شدند و با عزم راسخ در صدد اجزای کاری بر آمدند» اجماع به اين معنی نمی‌آيد مگر با بيشتر از يک نفر. بخلاف معنی اول که از يک نفر نيز صحيح می‌شود.
اجماع در اصطلاح علمای اصول: اتفاق مجتهدين ملت اسلام است بر حکم شرعی در هر عصر و زمان بعد از وفات پيامبر خدا.
170  از تعريف اصطلاحی مطالب آتی دانسته می‌شود:
اول  اتفاق غير مجتهدين اجامع به شمار نمی‌آيد.
مجتهد: کسی است که توان استنباط احکام شرعی را از ادلة تفصلية آن داشته باشد. و گاهی فقيه نيز گفته می‌شوند. مجتهدين را اهل حل و عقد يا اهل رأی و اجتهاد يا علمای امت  نيز می‌نامند.
غير مجتهدين کسانی هستند که توان استنباط احکام را ندارند. مانند: افراد عامی، يا کسانی‌که از امور شرعی آگاهی ندارد ولی به فنون ديگر آگاه هستند. يا دانش آنها در بخشهای ديگر است. مانند: طبيب و مهندس.
دوم  مراد از اتفاق مجتهدين تمام مجتهدين جهان اسلام است. اجماع اهل مدينه يا اهل حرمين مکه و مدينه يا اجماع گروة معين کافی نيست.  زيرا تنها يکی از اين اجتماعات اجماع اصطلاحيی مقصود نيست. مخالفت گروهی زيان می‌رساند و اجماع منعقد نمی‌شود. اين نظر جمهور علمای اصول است.
برخی از علمای اصول می‌گويند: مخالفت يک گروه، دو گروه و سه گروه زيان نمی‌رساند.
عده‌ای ديگر مي‌گويند: اتفاق اکثريت مهم است اگرچه اجماعِ همگانی نباشد. اتفاق اکثريت حجت به حساب می‌آيد و پيروی از آن لازم است، زيرا اتفاق اکثريت نشان می‌دهد که حق با آنهاست و اينجا دليل قاطع يا راجح وجود داشته که آنها را به اتفاق متمايل ساخته است. چون عادتاً به ندرت پيش می‌آيد که دليل مخالف راجح باشد.
آنچه به مقتضاي تعريف به نظر می‌رسد: اتفاق تمام مجتهدين بدون استثنا واجب و ضروری است. اگر يکی مخالفت ورزيد اگرچه تنها باشد اجماع شمرده نمی‌شود. آنجا که اجماع نيست حجت نيست و پيروی از آن هم الزامی نمی‌باشد. چون وجود اکثريت دليل قاطع بر درستی رأی آنها نيست، گاهی اکثريت دچار خطا می‌شوند و اقليت نظر راست و درست می‌دهند.
بله، بسا که به رأی اکثريت دل انسان آرام می‌گيرد و به اعتبار آن به صفت رأی اجتهادی شايستة پذيرش پذيرفته می‌شود. وقتي‌که رجحان دليل مخالف برای ما روشن نباشد.
سوم: شرط است که مجتهدين مسلمان باشند، زيرا دلايلی‌که بر حجيت اجماع دلالت دارند نشان می‌دهند که اجماع کننده‌ها حتمی از امت اسلام باشند. علاوه بر آن موضوع اجماع امور شرعی است که استوار بر عقيده يا پيوست آن است يا از آن جدا و منشعب می‌گردد.
چهارم: واجب است که اتفاق مجتهدين لحظة اجتماع آنها بر حکم يک مسأله کاملاً تحقق يابد. و انقراض و سپری شدن عصر شرط نيست. يعنی مرگ مجتهدين که اجماع با آنها صورت گرفته است شرط نيست. بنابراين برگشت بعضی آنها از رأی خود و ظهور مجتهد ديگر که هنگام اجماع نبوده و با آنچه اتفاق و اجماع کرده‌اند مخالفت ورزد ضرر نمی‌رساند.
عده‌ای از علمای اصول می‌گويند: برای تحقق اجماع انقراض عصر شرط است.
نظر برتر سخن گروة اول است، زيرا دلايلی‌که اجماع را حجت به حساب می‌آورند انقراض عصر را واجب نمی‌داند و تنها اتفاق آنها را شرط می‌شمارد. هرگاه مجتهدين عصر بر حکم حادثه‌ای متفق شوند اجماع به دست می‌آيد و پيروی از آن لازم است، با برگشت برخی آنها از رأی خود و يا ظهور مجتهد ديگر که رأی متفاوت دارد قابل نقض نيست.
پنجم: شرط است که اتفاق مجتهدين بر حکم شرعی باشد مانند: وجوب، حرمت، استحباب و امثال اينها. اما اجماعی‌که بر مسائل و قوانين شرعی تعلق نمی‌گيرد مانند: مسائل رياضی، طب، و لغت اجماع شرعی مقصود نيست.
ششم: اعتبار اجماع بعد از وفات رسول اکرم (ص) است و اين مطلب را بسياری از علمای اصول در تعريف‌شان از اجماع بيان داشته‌اند و ما هم اين را ترجيح داده‌ايم.
برخی از علمای اصول گفته‌اند: اين شرط نيست، بلکه جايز است در عصر پيامبر خدا بر حکم مسأله‌ای اجماع صورت بگيرد و دليل آن اجماع و موافقت نبی اکرم باشد. ولی ما اين رأی را درست نمی‌دانيم، زيرا با موجوديت پيامبر خدا نيازی به اجماع ديده نمی‌آيد چون سخن و موافقت او (ص) معتبر است براي‌اين‌که او بيان کنندة راة شريعت است. اگر در آن عصر اجماعی صورت می‌گرفت يا با آن موافق بود يا مخالف در صورت مخالفت اجماع آنها هيچ اعتباری نداشت و در صورت موافقت نظر خود او شمرده می‌شود به اين ترتيب سخن آنهای را که وقوع اجماع را در عصر پيامبر جايز می‌دانند قابل پذيرش نمی‌دانيم.
171  حجيت اجماع:
اجماع وقتی‌که با شرايطش منعقد شد دليل قطعی به حساب می‌آيد بر حکم مسئله‌ای‌که مورد اجماع قرار گرفته است. اين اجماع حجت قطعی و برای مسلمانها الزامی است. مخالت با آن و يا نقض آن جايز نيست.  جمهور اعظم از مسلمانها بر اجماع قايل هستند و به حجيت و دليل بودن آن با دلايل زيادی استدلال می‌کنند. و ما به ذکر بعضی از آنها اکتفا می‌کنيم:
أ  خدا جل‌جلالُه می‌فرمايد (وَمَن يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَىٰ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّىٰ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيراً ) نساء: 115. اين آيه نشان می‌دهد خدا کسی را که از راة مسلمانها کنار رود تهديد کرده است، بنابراين راة آنها حق و پيروی از آن واجب است و راه‌های ديگر باطل و ترک آنها واجب است. هر چه مورد اتفاق مسلمانها باشد راة آنها به شمار می‌آيد و آن حق و پيروی از آن نيز واجب است و معنی اجماع جز اين نيست. و اين مطلوب است.
ب  آحاديثی بسياری آمده است که نشانگر عصمت امت اسلام از خطاست وقتی‌که در امری اتفاق کنند. از جمله اين قول پيامبر خدا: «لا تجتمع أمتی علي الخطأ: امت من به اجرای کار خطا متفق نمی‌شوند»   «[سألت الله أن] لا تجتمع أمتی علی ضلالـ: از خدا خواستم که امت من به کار گمراه کننده  متفق نشوند»  اين احاديث اگر چه حديث واحد هستند مگر معنای آنها متواتر است و افادة قطع و يقين را می‌کنند به ‌اين‌که امت اسلام به هر چه اجماع کند حق و درست است. اجماع مجتهدين امت نمايانگر اجماع امت است زيرا آنها اهل رأی و معرفت هستند و ديگران از آنها اطاعت می‌کنند پس اجماع مجتهدين حق و درست است. و هرچه حق است پيروی از آن و عدم مخالفت با آن حق است. معنای حجيت اجماع جز اين نيست.
ج  اتفاق مجتهدين ناگزير دليل شرعی داشته باشد. براي‌اين‌که اجتهاد از روی هوا و هوس درست نيست، بلکه موافق روشهای مرسوم و ضوابط معين و راههای تعيين شده از هوا و هوس محفوظ است چنانچه در مقدمه ذکر کرديم، بنابراين هرگاه مجتهدين بر رأيي متفق شوند به يقين می‌دانيم که آنها دليل شرعی يافته‌اند که بطور قطعی به رأی آنها دلالت دارد اگر چنين نبود اتفاق آنها برحسب عادت آسان نبود، برای‌اينکه خرد و ذوق و ادراک هر کس متفاوت است. وقتی‌که دليل احتمال چندين وجه داشته باشد اتفاق به سهولت به دست نمی‌آيد.

172  انواع اجماع:
اول  اجماع صريح: آن است که مجتهدون هر کدام آرای خود را به صراحت اظهار می‌دارند سپس به يک رأی اتفاق می‌کنند، مثلاً مسئله‌ای را به مجتهدين پيش می‌کنند در حالی‌که آنها در يک نقطه اجتماع دارند و هر کدام نظر خود را ابراز می‌دارند سپس به يک رأی اتفاق می‌کنند. يا مسئله‌ای را به هر کدام آنها پيش می‌کنند در حالی‌که به نقاط مختلف قرار دارند و آرای آنها در باره موافق هم است. يا يکی از مجتهدين دربارة مسئله‌ای فتوا می‌دهد و اين فتوی به گوش ديگران می‌رسد و آنها به صراحت موافقت خود را اعلام می‌کنند. يا مجتهدی در مورد مسئله‌ای قضاوت و حکم معينی را صادر می‌کند و اين حکم به مجتهدين ديگر می‌رسد و آنها به صراحت موافقت می‌کنند، به گفتار يا افتاء يا قضاوت.
اين نوع اجماع حجت قطعی است نه مخالفت با آن جائز است و نه نقض آن.
اجماع سکوتی: آن است که مجتهد در بارة مسئله‌ای رأی خود را ابراز می‌دارد اين رأی شناخته می‌شود و شهرت می‌آبد و به مجتهدين ديگر می‌رسد و آنها در باره سکوت می‌کنند و انکار و موافقت‌شان صريح و آشکار نيست. با اين‌که مانعی برای ابراز رأی نيست و وقت کافی دارند که به مسئله نگاه کنند و بينديشند. و چيزهای که مجتهد را وادار به سکوت می‌کند از قبيل ترس از کسی يا مهابت از همان مجتهد و چيزهای ديگر از موانعی که بزودی بيان خواهيم نمود. علما در حکم اين اجماع و مقدار اعتبار آن سه نظر متفاوت دارند:
اول  گروهی از علما می‌گويند: اين اجماع نيست، و علاوه بر آن حجت ظنی هم به شمار نمی‌آيد. پيروان مذهب شافعی و مالکي به اين نظر هستند.
دلايل آنها:  کسی‌که در برابر رأی و اجتهاد عالم ديگر خاموشی گزيند نمی‌توان گفت آن را پذيرفته است و يا نه. زيرا نسبت سخنی به کسی‌که آن را نگفته است جايز نيست. و همچنان سکوت کسی را نمی‌توان خودداری از موافقت دانست. گاهی سبب آن نرسيدن مسئله به ديگران است، يا عدم اجتهاد آنها در باره است، يا نبود وقت کافی است تا نظر آنها شکل گيرد، يا عالمی‌که خاموش مانده باور داشته که نيازی به ابراز نظر نيست چون معتقد بوده علمای ديگر برای رد اين نظر بسنده هستند. يا عقيده داشته که حق نزد خداست و هر مجتهد به اجتهاد خود به آن نمی‌رسد پس رد و انکار لزومی ندارد، يا از سلطان ستمکار هراس داشته، يا شرم داشته رازش آشکار شود بخاطر مهابت مجتهد ديگر. با اين احتمالات و غير از اينها ممکن نيست يقين داشت که سکوت برای موافقت است. جايي‌که دليل برای موافقت نباشد، نه اتفاق است و نه اجماع و آنجا که اجماع نيست حجت نيست.
دوم  گروهی از علما می‌گويند: اين حجت قطعی است و مخالفت با آن جايز نيست. برای‌اين‌که مانند اجماع صريح است اگرچه به قوت او نيست. اکثر علمای مذهب امام ابو حنيفه و علمای مذهب امام احمد حنبل به اين نظر هستند  
 دلايل اينها: سکوت حمل به موافقت می‌شود، نه به چيز ديگر تا زمانی‌که قرينه‌ای به آن دلالت کند و عواملی‌که مانع می‌شوند سکوت علامت موافقت باشد منتفی گردند. با اشتهار رأی و رسيدن آن به بقية مجتهدين و گذشت وقت کافی برای نگرستن و تأمل در مسأله، موانع منتفی و قرينه ثابت می‌گردد. با اين‌که مانعي وجود ندارد مجتهد را از ابراز رأی در مورد مسأله‌ای که به او رسيده است بازدارد، به گمان اين‌که مجتهدان ديگر اين را رد خواهند کرد، يا باور داشته نياز به ابراز نظر نيست، يا از آزار و اذيت قدرتمندي می‌هراسيده است و امثال اينها از موانعي‌که مانع تصريح رأی می‌شوند. چون تمام چيزها که ياد کرديم تحقق يابد دليلی باقي نمی‌ماند که سکوت نشانة موافقت نباشد و اجماع ثابت نگردد، و اجماع حجت قاطع است.
سوم  عده‌ای از علما می‌گويد: اين اجماع شمرده نمی‌شود و ليکن حجت ظنی است. بعضی از علمای مذهب امام ابو حنيفه و بعضی از علمای مذهب امام شافعی به اين نظرند.
دلائل اينها: حقيقت اجماع، اتفاق جميع مجتهدين است از روی حقيقت نه حدس، و اين در اجماع سکوتی تحقق نمی‌يابد. زيرا هرچند گفته شده سکوت نشانة موافقت است ولی هر گز مانند صريح به موافقت دلالت ندارد پس اجماع شمرده نمی‌شود و ليکن برای رجحان دلالتش بر موافقت  وقتی‌که موانع از قبيل تصريح نباشد  حجت ظنی به حساب می‌آيد.
173  نظر راجح و برتر:
در واقع مطلوب از تحقق اجماع ثبوت موافقت تمام مجتهدين است به يک رأی، و موافقت همان گونه که از طريق صريح تحقق می‌آبد از طريق دلالت نيز تحقق می‌آبد. تحقق موافقت را تنها به تصريح محصور نمی‌دانيم، زيرا شايسته است سکوت راهی برای دلالت به موافقت گردد مادامی‌که قرينه موجود و موانع منتفی باشد. چنانچه معتقدين به قول دوم گفته‌اند. براي‌اين‌که در اين حالت سکوت بيانگر است. و سکوت بر مجتهد حرام است در صورتی‌که آنچه گفته شده باطل باشد. در خصوص مجتهدين باور اين است که آنها از اظهار رأی‌ برای آشکار ساختن حق خودداری نمی‌کنند اگرچه از اين بابت با رنج و زحمت و تنگی مواجه شوند و اين باور اعتقاد ما را قوت می‌بخشد که سکوت آنها حمل به رضا و موافقت‌شان می‌شود، نه انکار و مخالفت‌شان. اما از آنجايي‌که نمی‌توانيم کامل درک کنيم سکوت دلالت به رضايت دارد و نه می‌توانيم موانع تصريح را دور سازيم پس در اين حالت اجماع سکوتی را حجت ظنی می‌دانيم و بس.
174  اختلاف مجتهدين در يک مسأله بر دو قول:
هرگاه مجتهدين در هر عصر و زمان بر مسأله‌ای دو نظر متفاوت داشتند آيا ايجاد نظر سوم در آن مسأله درست است يا جائز نيست. بسياری از علما اين کار را منع کرده‌اند و بعضی جواز داده‌اند و گروهی تفصيل را اختيار کرده‌اند.
نظر دستة اول: اينها ايجاد قول سوم را منع کرده‌اند، برای‌اين‌که حصر اختلاف به دو نظر اجماع ضمنی يا اجماع مرکب است  چنانچه به اين نام ياد می‌کنند  که نظر ديگر در اين مسأله گنجايش ندارد و قول به رأی سوم مخالفت با اجماع است.
در واقع اين نوع استدلال ضعيف است، زيرا آنچه حاصل شد عدم قول به رأی سوم است و عدم قول به چيزی مستلزم عدم آن نيست براي‌اين‌که فرق اين دو واضح است. آنچه می‌گويند دليل شايسته برای روش آنها نيست.
نظر دستة دوم: اينها نظر سوم را جواز می‌دهند، هرگاه در مسألة ميان مجتهدين اختلاف ديده شد به قاطعيت نشان می‌دهد که در اين مسأله اجماع صورت نگرفته است. زيرا اجماع اتفاق تمام مجتهدين است نه بعضی آنها. و هرجا اين اتفاق نبود مانعی برای ايجاد قول سوم، چهارم و بيشتر نيست چون مخالفت و بی‌اعتنايي به اجماع است.
اين استدلال اگرچه به ظاهر قوی به نظر می‌رسد ولی در حقيقت ضعيف است. زيرا ممکن است بين علمای که در يک مسأله اختلاف دارند در بعضی موارد آن اجماع متحقق شود و اين مورد اتفاق محل اجماع ايشان است پس مخالفت با آن جائز نيست. بخاطر غفلت‌شان از اين معنی صاحبان اين قول به خطا گرفتار شدند و مطلقاً نظر سوم را جواز دادند.
نظر دستة سوم: اختيار تفصيل است، خلاصة اين مطلب: اگر بين دو گروه که در مسأله‌ای با هم اختلاف دارند مورد مشترک وجود داشت و هر دو گروه بدان متفق بودند ايجاد قول سوم جائز نيست که مخالف همين مورد مدار اتفاق باشد. برای‌اين‌که خرق اجماع به شمار می‌آيد و اين جائز نيست. و اگر قول سوم به چيز مورد اتفاق هر دو گروه برخورد نمی‌کرد ايجاد قول ديگر در بارة يک مسأله جائز است. زيرا در اين صورت با اجماع روبرو نمی‌شود. برای توضيح بيشتر اين نظر چند مثال می‌آوريم:
الف  اصحاب بزرگوار در مورد ميراث جد با برادراني‌که از يک پدر و مادر يا تنها از يک پدر به دنيا آمده‌اند دو نظر مختلف دارند:
اول  جد برادران را محجوب می‌سازد و ميراث تنها به او می‌رسد اگر ارث گذار وارث ديگری نداشت. دوم  جد با برادران ميراث می‌گير و آنها را محجوب نمی‌سازد. پس مورد مشترک و مدار اتفاق ميان هر دو گروه ضرورت ميراث بردن جد است با برادران، و اختلاف در اين است که جد برادران را محجوب می‌سازد يا نه. پس ايجاد قول سوم که جد نتواند با برادران ارث گذار ميراث بگيرد نظری است ناجائز. زيرا مخالفت با اجماع سابق که ميراث بردن جد را با موجوديت برادران ضروری مي‌داند.
ب  و همچنان اصحاب کبار در بارة عده‌ای زن حامله که شوهرش از دنيا رفته است اختلاف دارند، عده‌ای می‌گويد: عدت او با وضع حمل کامل می‌شود. گروهی می‌گويد: عدت آن دورترين دو زمان است، ماهها يا وضع حمل. و قدر مورد اتفاق هر دو گروه عدم اکتفاء تنها به ماههاست پيش از وضع حمل. پس ايجاد قول سوم به شمارش عدت به ماهها پيش از ولادت نظری است نادرست. براي‌اين‌که بر خلاف آنچه مورد اتفاق است رفتار کرده. و مخالفت با اجماع جايز نيست.
ج  مثال ايجاد نظر سوم که با قدر مورد اتفاق هر دو گروه برخورد نمی‌کند: مسألة انحصار ميراث است در پدر و مادر و يکی از شوهر و همسر. مجتهدين عصر اول در اين مسأله اختلاف کردنده‌اند: گروهی گفته‌اند: سهم مادر سوم حصة کل ميراث است، سهم شوهر نصف و از همسر يک چهارم است و باقی از پدر است. و گروهی ديگر گفته‌اند: سهم مادر ثلث باقی است بعد از سهم شوهر يا همسر. و هرچه از اموال متروکه باقی‌ماند به اساس عصبه از پدر است.
محمد بن سيرين در عصر تابعين اين روش را اختيار کرده است: سهم مادر ثلث تمام مال است در صورتی‌که با پدر و مادر ارث گذار خانمش باشد، و سهم مادر ثلث باقی ميراث است بعد از سهم شوهر اگر با پدر و مادر مورث شوهر موجود باشد. اين نظر به قدر مشترک ميان هر دو گروه برخورد نمی‌کند،  و مخالفت با اجماع به حساب نمی‌آيد، پس اين قول مانعی ندارد.
د  فقهای عصر اول در حدود حق شوهر در فسخ نکاح اختلاف دارند هنگامی که در زن پيسی يا ديوانگی يا فقدان خرد يا بسته شده آلتناسلی يا قرن. گروه معتقدند شوهر می‌تواند به تمام اين عيوب نکاح را فسخ کند و برخی ديگر به حق طلاق برای شوهر اکتفا می‌کنند و فسخ نکاح را با اين عيوب جواز نمی‌دهند. هرگاه بعضی از مجتهدين بگويند: فسخ به اين عيبها جايز است و با اين عيبها جائز نيست مخالف اجماع گام نبرداشته است. زيرا هر دو گروه بر قدر مشترک اتفاق نکرده‌اند، برخی از عيبها که قول سوم با آنها فسخ نکاح را جائز می‌دانند.
175  قول راجح و برتر:
نظر سوم برتر و ارجح است: برای‌اين‌که به حقيقت اجماع توجه دارد، اگر در جزئی اجماع را بيابد هرچند در يک مسألة مورد اختلاف، ايجاد قول سوم را که متضاد به اجماع باشد جائز نمی‌داند. و اگر اجماع را نديد ايجاد قول جديد را مانع نمی‌داند، زيرا ايجاد قول سومی وقتی ممنوع است ‌که مخالف اجماع سابق باشد. اجماع سابق بر تعداد آراء مختلف بر پا نمی‌شود چنانچه اصحاب قول اول می‌پندارند حتی گفته شده ايجاد قول ديگر مطلق جائز نيست. بلکه اجماع بر احکام مسائل بر پا می‌شود. گاهی در بعضی از جزئيات مسأله اتفاق حاصل می‌شود. اگرچه در تمام اين مسئله اختلاف موجود است چنانچه مثال آنرا بيان کرديم. در مسألة ارث جد با برادران برخی از علما گفته‌اند: جد با موجوديت برادران ميراث می‌برد. و بعضی ديگر از علما گفته‌اند: برادران با موجوديت جد ميراث نمی‌برند. پس جزء مورد اتفاق در اين مسئله  همين است که جد ميراث مي‌گيرد. پس ايجاد قولي‌که نقيض اين جزء مورد اتفاق باشد جائز نيست.
176  مستند اجماع:
اجماع بايد دارای سند شرعی باشد، زيرا اظهار نظر در مورد دين بدون علم و بدون دليل سخنی است از روی هوا و هوس و خطای قطعی اين نادرست است و پيش نمی‌آيد، زيرا ملت اسلام از خطا معصوم است به دليل احاديثي‌که ذکر کرديم. سند اجماع از کتاب الله يا از حديث است.
دليل حرمت نکاح جده‌ها و دختران فرزندان هرچند مراتب‌شان پايين باشد. اين قول خدا جل‌جلالُه است (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ: ازدواج با مادران‌تان و دختران‌تان بر شما حرام است) نساء: 23. چون اجماع علما پذيرفته که مراد از امهات در آية کريمه اصل و اساس زنان است که جدات را نيز شامل می‌گردد. اگرچه دور باشد. و مراد از دختران فروع زنان است، پس شامل دختران اصلی و دختر فرزندان است اگرچه دور باشند.
اجماعی‌که بر اساس سنت بنا شده است: به اجماع علما جده از ميراث يک ششم می‌گيرد، زيرا رسول خدا برای جده يک ششم ميراث را داده‌اند.
علمای اصول بر جواز انعقاد اجماع بر اساس اجتهاد يا قياس اختلاف دارند. اکثريت علما اين را اجازه داده‌اند و بعضی منع کرده‌اند. مثل داود ظاهری، ابن جرير طبری. ما هم متمايل به روش اکثريت علما هستيم، در زمان صحابه اجماع صورت گرفته که مستند آن اجتهاد يا قياس بوده است، به جمع قرآن اجماع کردند که سندشان مصلحت بود، اين نوعی از انواع اجتهاد است. و با حضرت عثمان (رض) به ايجاد ندای سوم به نماز جمعه موافقت کردند که سندشان مصلحت اعلام وقت ادای نماز به مردم بود به خصوص آنهاي‌که خانه‌شان از مسجد دور بود. اجماع آنها بر تحريم چربوی خنزير قياس بر تحريم گوشت آن.
177  امکان انعقاد اجماع و مخالفت با اين نظر:
جمهور علما معتقد به امکان انعقاد اجماع و وقوع آن هستند. و بعضی از علما به اين باورند که امکان انعقاد اجماع نيست و اصلاً واقع نمی‌شود. از اين جمله نظام يکی از علمای معتزله است.
کسانی‌که امکان انعقاد اجماع را ممنوع می‌دانند اين گونه استدلال کرده‌اند: شناخت مجتهدين واقعی دشوار يا ناممکن است زيرا هيچ قاعده‌ای برای فرق مجتهد از غير مجتهد وجود ندارد. حتی وقتی عالمی در يک شهر به اجتهاد شهرت يابد علمای  همين شهر يا شهرهای ديگر در شايستگی او برای اجتهاد با او منازعه می‌کنند و اگر در شايستگی آنها برای اجتهاد بدون منازعه اعتراف کنند به يکجا جمع شدن ايشان و عرض مسأله بر آنها بسيار مشکل است، برای‌اين‌كه در شهرها و سرزمين‌های مختلف زندگی دارند. حتی هرگاه بخواهيد مسأله‌ای را بر آنها عرض کنيد در حالی‌که هر کدام به شهرهای خود قرار دارند رساندن موضوع به هر کدام و آشنايي به رأی آنها به طور موثق بسيار سخت است و به آسانی نمی‌توان يقين کرد که تا گرفتن تمام آرا او به رأی خود پا برجاست. علاوه بر تمام اينها ناگزير اجماع داراي سند باشد. اگر اين سند قطعي بود مردم به شکل عادی آن را می‌پذيرند و از آن غفلت نمی‌ورزند زيرا خصوصيت سند قطعی است که پذيرفته می‌شود و شايع می‌گردد پس حاجت به اجماع نيست. و اگر دليل ظنی بود اتفاق بر آن از روی عادت محال است. براي‌اين‌که خوی و خصلت و افکار هر کدام از مجتهدين برای استنباط متفاوت و مختلف است.
جمهور چنين استدلال می‌کنند: گفتار کسانی‌که اجماع را منع می‌کنند تنها برای ايجاد شک است به امری که وقوع آن ممکن است. پس به آن توجه نمی‌شود. دليل امکان وقوع اجماع: اجمعا عملاً در عصر صحابه واقع شده و اجماع‌های بسياری از آنها برای ما رسيده است. مانند: سهم جَده از ميراث يک ششم مال متروکه است، ازدواج زن مسسلمان با غير مسلمان باطل است، صحت نکاح بدون تعيين مهر، تقسيم نشدن زمين‌های فتح شده بين فاتحين، اگر ارث گذار برادر و خواهر تنی نداشت برادران و خواهرانی‌که تنها از يک پدر به دنيا آمده‌اند جانشين آنها می‌شوند، پسر اصلی پسر پسر را در ميراث محجوب می‌سازد. از قبيل اينها از اجماع‌های بسيار ديگر. پس انعقاد اجماع در گذشته دليل قاطع بر امکان وقوع آن است. پس چگونه ادعا می‌شود که اجماع واقع نشده و هر گز نخواهند شد.
178  لزوم تفصيل در بارة اين اختلاف:
لازم است اين اختلاف را به شايستگی تفصيل بدهيم: نظر جمهور را بطور کلي نمی‌پذيريم و همچنان نظر مانعين را بی‌قيد و شرط ترک نمی‌کنيم. تفصيلی‌که ما شايسته می‌دانيم مناقشه و بحث به روی گفتار مانعين است:
اول  مانعين استدلال می‌کنند: سند اجماع اگر قطعی باشد از مردم پنهان نمی‌ماند در اين صورت نيازی به اجماع نيست. و اگر سند اجماع ظنی بود محال است که به آن اتفاق صورت بگيرد پس اجماع منعقد نمی‌شود. اين سخن با هر دو بخش آن دليل شايسته به ادعای آنها نيست. زيرا اجماعي‌که به دليل قطعی استوار باشد قوتش بيشتر است و نيازی نيست که به جستجوی دليل آن بود. و اگر سند اجماع ظنی بود مثل خبر واحد پس عادت امکان اجماع به آن را محال نمی‌داند وقتی‌که دلالتش واضح و معنايش آشکار باشد، در اين حالت دليل ظنی بواسطة اجماع به مرتبة قطعی بالا می‌رود.
دوم  استدلال کردند که امکان شناخت فرد فرد مجتهدين نيست چون در شهرهای مختلف زندگی دارند... اين سخن سزاوار تأمل و مناقشه است. شايسته است که در باره بگوييم: عصر سلف به دو عصر جداگانه تقسيم می‌شود:  عصر صحابه و عصر بعد از آنها.
در عصر صحابه به خصوص زمان ابو بکر و عمر (رض) تعداد مجتهدين کم بود و فرد فرد آنها معروف و مشهور بودند و تقريباً همه‌‌شان در مدينه زندگی داشتند يا در جايي بودند که دست رسی به ايشان و شناخت رأی‌شان آسان بود و در آن زمان اجتهاد و استنباط شکل شوری داشت. پس در آن زمان و حالت چنانچه بيان کرديم انعقاد اجماع بسيار سهل و آسان بود و بعمل صورت پذيرفته و اجماع‌های زيادی از آنها به ما رسيده است. از جمله آن که جمهور به آنها استدلال کردند و ما اندکی پيشتر بيان کرديم.
بله، گاهی گفته می‌شود تمام اين اجماع‌ها صريح نيستند، اين گفتار حق است و ما می‌پذيريم و منکرش نيستيم، ولی در آن چند چيز است؟ نزد بسياری از علما اجماع سکوتی مانند اجماع صريح است چنانچه بيان کرديم. اگر گفته شود: اجماع سکوتی نزد بعضی از علما حجت نيست پس در اين صورت اجماع سکوتی صحابه دليل وقوع اجماع نيست و نه بر ديگران دليل و حجت است. ما می‌گوييم: شايسته است اجماع سکوتی صحابه اجماع صريح به شمار آيد به چندين حساب، از جمله: تعدادشان اندک و شخصيت‌شان مشهور و شناخته شده بود آنگونه که ذکر کرديم. و با شناخت از روش ايشان و مبادرت‌شان به گفتار حق که بدون ترس از کسی و بدون اين‌که عضمت و شکوة کسی بر دل شان واهمه ايجاد کند آن را بيان می‌کردند، چون مشتاق بودند به عهد و پيمانی‌که خدا از علما گرفته از اظهار حق و عدم کتمان آن وفا نمايند. کافی است برای گفتار خود دليل بياوريم و بگوييم: صفت حق گويي عمومی بود حتی بر فرد فرد مسلمانان وجود داشت. آيا آگاه نيستند که زنی بدون اين‌که هيچ ترس و هراسی بر دل داشته باشد گفتار عمر فاروق را در حالی‌که بر فراز منبر خطبه می‌خواند رد کرد و روش و رأی او را در مورد کم کردن مهر زنان زشت شمرد. قصة بلال و بحث و مناقشة او با عمر بن خطاب در مسألة قسمت زمينهای فتح شده ميان فاتحين مشهور است، بلال مخالفت خود را با رأی عمر اعلام کرد بلکه به شدت و درشتی با او صحبت نمود. و عمر بن خطاب او را از اين کار مانع نشد که نظر متفاوت با امير المؤمنين داشت... حتی عمر بن خطاب نتوانست به او چيزی بگويد جز اين‌که گفت: «اللّهُمَّ أکْفِنِیْ بِلالاً: خدايا مرا از آزار بلال نگهدار» چيزی بيشتر از اين نگفت و با او درشتی و شدت نکرد. با مشاهدة اين حالت اصحاب کبار، مشکل است که بپذيريم سکوت مجتهدين آنزمان بدون رضا و موافقت بوده است بلکه ما قريب به يقين باور داريم که سکوت ايشان در برابر رأيي که به آنها رسيده حمل به رضا و موافقت است و رسيدن رأی به آنها بسيار آسان بود چون تعدادشان اندک بود و همه به مدينه يا نزديک آن به سرمی‌بردند.
اما بعد از عصر صحابه بسيار مشکل است که انعقاد اجماع را پذيرفت، برای‌اين‌که فقها در سرزمينهای از هم دور و در شهرهای متعدد زندگی داشتند و تعدادشان بسيار بود و روش جداگانه و خوی خصلت متفاوت داشتند، و برای اجتهاد و استنباط شورای استنباط نداشتند و اين شيوه را به کار نمی‌بردند چنانچه در عصر اول مرسوم و متداول بود. نهايتاً می‌توان گفت: احکام اجتهادی در بعض مسائل بوجود آمد و شهرت يافت، و دانسته نشد که مجتهدی با آن مخالفت کرده باشد، ولی عدم آگاهي از مخالفت با آن نشان نمی‌دهد که مخالفت وجود نداشته باشد. در نتيجه نمی‌توان آن را اجماع شمرد بلکه اجماع سکوتی هم نمی‌توان به حساب آورد.
179  اهميت اجماع در عصر حاضر و امکان انعقاد آن:
اجماع مصدر مهم از مصادر فقه اسلامی و دليلی از أدلة احکام است که صحت و اعتبار آن تأييد شده. پس می‌توان در شناخت و معرفت احکام شرعی برای وقايع جديد که در عصر حاضر زياد است از آن استفاده کرد. اين استفاده ممکن نيست مگر اين‌که جمعی از فقها آماده شوند و مسائل بر آنها عرضه و رأی آنها در باره دانسته شود و اين به صورت برتر انجام نمی‌شود و به پاية اکمال نمی‌رسد  به عقيدة مؤلف  مگر از طريق ايجاد مجمع فقهی جهانی که تمام فقهای جهان اسلام را شامل و جای معين داشته باشد، و تمام وسائل ضروری از کتاب و کتابخانه... برايشان آماده گردد. و اين مجمع در اوقات معين جلسات منظم و متناوب داشته باشد. مسائل و وقايع جديد برای مطالعه و دقت نظر به آن عرضه گردد، بخاطر ايجاد احکام در بارة آن وقايع در روشنايي نصوص شرعی و قواعد آنها و مبادی عامه. سپس اين احکام در رسانه‌های گروهی پخش شود يا به کتب خاص تدين گردد و برای نشر و پخش آرای مجمع فقهی علاوه از تبليغ از رسانه‌های گروهی و وسايل مخابراتی استفاده شود، تا عامة مردم از آن آگاه شوند و دانشمندان در باره رأی خود را اظهار بدارند، چون احتمال دارد که بعضی از فقها بروی عللی نتوانند در اين مجمع اشتراک نمايند. و از فقها در سراسر عالم اسلام خواسته شود آرای خود را مستقيماً به اين مجمع فقهی يا به افراد مورد اعتماد آن در نقاط مختلف بفرستند. پس مجمع در آراي رسيده پيرامون آنچه نشر کرده بود دقت کند اگر آرای ارسال شده با رأی اعضای مجمع موافق بود اين تقريباً اجماع منصوص نزد علمای اصول بشمار مي‌آيد و عمل به موجب آن جايز است.

تأليف : الدکتور عبد الکريم زيدان
ترجمة: عبد الکريم ارشد
از صفحة 179 فقرة 169 تا صفحة 193 فقرة 179
 تاريخ :02/12/1386

تاريخ کهن مسجد جامع هرات:

مسجد جامع بزرگ شهر هرات پنجمين مسجد جامع بزرگ در جهان مي باشد اين مسجد جامع بيش از 1400 سال قدمت دارد و مساحت آن به 46760 متر مربع مي رسد. مسجد جامع بزرگ هرات از جمله آثار تاريخي افغانستان مي باشد.اين بناي زيبا و شگفت انگيز در طول چندين هزار سال قبل از اسلام عبادتگاه آريائي هاي يکتا پرست بوده است. در سال 29 هجري بعد از گرايش مردم هرات به دين اسلام، اين معبد بزرگ به مسجد مسلمانان مبدل گشت. براي کسي که ساکن هرات نيست مسجد جامع هرات بر علاوه کشش مذهبي کشش هاي ديگري نيز دارد. هر کسي که بار اول اين مسجد را مي بيند در نظر اول مبهوت عظمت و معماري اين مسجد خواهد شد. نقش و نگارهاي پر رنگ و کاشي هاي معرق هفت رنگ ايوان ها وگلدسته هاي کاشي کاري شده حتي در نگاه شهروند هراتي نيز جالب وجذاب ميباشد.

اين مسجد قبل از اسلام نيز در قالب يک معبد در همين مکان وجود داشت. البته خيلي کوچکتر از حالا و به شکل چوبي آن؛"مسجد جامع بزرگ شهرهرات قبل از اسلام در همين ساحۀ ساختمان موجود بوده که قدامت آن به سه هزار قبل از امروز مي رسد که قبلا يک ساختمان کوچک چوبي بوده در طول تاريخ معبد آرياي يکتا پرست بوده درسال بيست ونه هجري قمري وقتي که دين اسلام وسعت پيدا مي کند در خراسان و هرات اين ساختمان چوبي تزيين کاري که است قبلا معبد بوده و بعدا به مسجد مسلمانان تبديل مي شود که اين ساختمان تاسال 4014 هجري قمري مسجد بوده اکثريت شخصيت هاي بزرگ جهان اسلام در اين مسجد

تدريس مي کردند از آن جمله حضرت خواجه عبدالله انصاري و خواجه محمد تاکي." مسجد جامع هرات در طول تاريخ فراز و فرود هاي زيادي را به خود ديده است. چندين بار تخريب و دوباره ساخته يا ترميم شده است وي ميگويد : درسال 414 هجري قمري نيمي از مسجد که غالبا با چوب پوشيده شده و رنگ آميزي شده بود در آتش سوخت ولي به همت خواجه محمد تاکي و همکاري مردم دوباره ترميم گرديد و حدود دوقرن بعد به اساس مشورت شيخ الاسلام فخرالدين رازي به دستور سلطان غياث الدين غوري به شکل کنوني با استفاده از خشت پخته، تزئينات و کاشي هاي فيروزه اي بنا گرديد که با مرگ سلطان، پسرش سلطان محمود بعضي ازکارهاي باقي مانده از زمان پدرش را به اتمام رسانيد.بنا به اظهارات آقاي اجمل، اين مسجد تاريخي در زميني به مساحت اضافه از 46 هزارمترمربع اعمارگرديده که مشتمل بر 460 گنبد، 130 رواق، 444 فيل پايه، دوازده گلدسته، چهار ايوان، چهار دروازه، چهار کتيبه بزرگ مزين با آياتي ازقران ، اشعار عرفانيعرفا و شاعران بزرگ، سه سراچه، يک منبر سنگي، کتابخانه (شامل چهار هزار جلد کتاب) و وضوخانه مي باشد که در زيباترين محل شهرقديم هرات موقعيت داشته و در يک زمان گنجايش بيش از يک صد هزار نمازگزار را دارد.

به گفته وي گلدسته هاي مسجد که براي رساندن صداي اذان به گوش مردم ساخته شده، بين 17 تا 36 متر ارتفاع، 7 تا 10 متر قطر داشته راس هرکدام داراي هشت رواق بوده که بام شان با کاشي فيروزه اي تزيين يافته است. ساختمان فعلي مسجد جامع براساس معماري عصر تيموري ها بنا شده است و ترميماتي هم که در اين اواخر بر آن صورت گرفته با اسلوب و معماري عصر تيموري ها همخواني دارد. "خود مسجد شباهت به ساختمان يا بناهاي دورۀ تيموري ها دارد چون در دوره تيموري ها هنرهاي زيادي در هرات رشد کرده بود که از آن جمله هنر معماري، ساختمان سازي در هرات رشد بسزاي کرده بود.

 مهندس هاي مجرب در اينجا کار مي کردند که خود ساختمان از جمله بناهاي دوره تيموري است مساجد که بعدا در دوره تيموري ها و بابرهاي هند ساخته شد در اکثر نقاط مختلف جهان از آن جمله در ايران، سمرقند، هند، شباهت زيادي با ساختمان مسجد جامع شريف و همچنان کاشي هاي که در مسجد جامع شريف ديده مي شود خود هنرکاشي سازي يادگاري از دوره تيموري ها است کاشي هفت رنگي و کاشي معرق" با توجه به روايات تاريخي، در سال 707 هجري سلطان غياث الدين کرت خرابي هاي را که با حمله مغول ها در سال 818 هجري به مسجد رسيده بود تعمير نموده و مدرسه يي بنام غياثيه در شمال مسجد جامع ايجاد نمود. بيست و پنج سال بعد در

زمان فرمانروايي ملک معزالدين کرت بعد ازافزودن تزئينات، خانقاهي براي صوفيان نيزساخته شد. صد سال بعد در دوران زمامداري شاهرخ ميرزا (از شاهان تيموري ) با استفاده از انکشاف و تکامل صنعت کاشي، معرق و خطاطي، رواق ها و ديوارهاي مسجد به نقش و نگارهاي رنگارنگ تزيين گرديد. در سال 777 هجري در زمان ملک غياث الدين آخرين ملک آل کرت از دارايي شخصي بنام علي بن محمد، ديگ برونزي زرکوب شامل بر هشت حصه ساخته شد که بعد از منبت کاري و نقش اندازي وقف مسجد جامع گرديد. در عين زمان ديگ برنزي ديگري توسط هنرمندان هرات ساخته شد که اکنون در موزيم ارميتاژ شهر ليلينگراد روسيه نگهداري مي شود و در قرن دهم هجري در زمان سلطان حسين بايقرا و وزيراو اميرعلي شيرنوايي، ايوان بزرگ مقصوره مجددا تعمير و تمام جدارها و رواق هاي مسجد به ستون ها و سنگ هاي گرانبها آراسته شد .