مسجد جامع بزرگ شهر هرات پنجمين مسجد جامع بزرگ در جهان مي باشد اين مسجد جامع بيش از 1400 سال قدمت دارد و مساحت آن به 46760 متر مربع مي رسد. مسجد جامع بزرگ هرات از جمله آثار تاريخي افغانستان مي باشد.اين بناي زيبا و شگفت انگيز در طول چندين هزار سال قبل از اسلام عبادتگاه آريائي هاي يکتا پرست بوده است. در سال 29 هجري بعد از گرايش مردم هرات به دين اسلام، اين معبد بزرگ به مسجد مسلمانان مبدل گشت. براي کسي که ساکن هرات نيست مسجد جامع هرات بر علاوه کشش مذهبي کشش هاي ديگري نيز دارد. هر کسي که بار اول اين مسجد را مي بيند در نظر اول مبهوت عظمت و معماري اين مسجد خواهد شد. نقش و نگارهاي پر رنگ و کاشي هاي معرق هفت رنگ ايوان ها وگلدسته هاي کاشي کاري شده حتي در نگاه شهروند هراتي نيز جالب وجذاب ميباشد.

اين مسجد قبل از اسلام نيز در قالب يک معبد در همين مکان وجود داشت. البته خيلي کوچکتر از حالا و به شکل چوبي آن؛"مسجد جامع بزرگ شهرهرات قبل از اسلام در همين ساحۀ ساختمان موجود بوده که قدامت آن به سه هزار قبل از امروز مي رسد که قبلا يک ساختمان کوچک چوبي بوده در طول تاريخ معبد آرياي يکتا پرست بوده درسال بيست ونه هجري قمري وقتي که دين اسلام وسعت پيدا مي کند در خراسان و هرات اين ساختمان چوبي تزيين کاري که است قبلا معبد بوده و بعدا به مسجد مسلمانان تبديل مي شود که اين ساختمان تاسال 4014 هجري قمري مسجد بوده اکثريت شخصيت هاي بزرگ جهان اسلام در اين مسجد

تدريس مي کردند از آن جمله حضرت خواجه عبدالله انصاري و خواجه محمد تاکي." مسجد جامع هرات در طول تاريخ فراز و فرود هاي زيادي را به خود ديده است. چندين بار تخريب و دوباره ساخته يا ترميم شده است وي ميگويد : درسال 414 هجري قمري نيمي از مسجد که غالبا با چوب پوشيده شده و رنگ آميزي شده بود در آتش سوخت ولي به همت خواجه محمد تاکي و همکاري مردم دوباره ترميم گرديد و حدود دوقرن بعد به اساس مشورت شيخ الاسلام فخرالدين رازي به دستور سلطان غياث الدين غوري به شکل کنوني با استفاده از خشت پخته، تزئينات و کاشي هاي فيروزه اي بنا گرديد که با مرگ سلطان، پسرش سلطان محمود بعضي ازکارهاي باقي مانده از زمان پدرش را به اتمام رسانيد.بنا به اظهارات آقاي اجمل، اين مسجد تاريخي در زميني به مساحت اضافه از 46 هزارمترمربع اعمارگرديده که مشتمل بر 460 گنبد، 130 رواق، 444 فيل پايه، دوازده گلدسته، چهار ايوان، چهار دروازه، چهار کتيبه بزرگ مزين با آياتي ازقران ، اشعار عرفانيعرفا و شاعران بزرگ، سه سراچه، يک منبر سنگي، کتابخانه (شامل چهار هزار جلد کتاب) و وضوخانه مي باشد که در زيباترين محل شهرقديم هرات موقعيت داشته و در يک زمان گنجايش بيش از يک صد هزار نمازگزار را دارد.

به گفته وي گلدسته هاي مسجد که براي رساندن صداي اذان به گوش مردم ساخته شده، بين 17 تا 36 متر ارتفاع، 7 تا 10 متر قطر داشته راس هرکدام داراي هشت رواق بوده که بام شان با کاشي فيروزه اي تزيين يافته است. ساختمان فعلي مسجد جامع براساس معماري عصر تيموري ها بنا شده است و ترميماتي هم که در اين اواخر بر آن صورت گرفته با اسلوب و معماري عصر تيموري ها همخواني دارد. "خود مسجد شباهت به ساختمان يا بناهاي دورۀ تيموري ها دارد چون در دوره تيموري ها هنرهاي زيادي در هرات رشد کرده بود که از آن جمله هنر معماري، ساختمان سازي در هرات رشد بسزاي کرده بود.

 مهندس هاي مجرب در اينجا کار مي کردند که خود ساختمان از جمله بناهاي دوره تيموري است مساجد که بعدا در دوره تيموري ها و بابرهاي هند ساخته شد در اکثر نقاط مختلف جهان از آن جمله در ايران، سمرقند، هند، شباهت زيادي با ساختمان مسجد جامع شريف و همچنان کاشي هاي که در مسجد جامع شريف ديده مي شود خود هنرکاشي سازي يادگاري از دوره تيموري ها است کاشي هفت رنگي و کاشي معرق" با توجه به روايات تاريخي، در سال 707 هجري سلطان غياث الدين کرت خرابي هاي را که با حمله مغول ها در سال 818 هجري به مسجد رسيده بود تعمير نموده و مدرسه يي بنام غياثيه در شمال مسجد جامع ايجاد نمود. بيست و پنج سال بعد در

زمان فرمانروايي ملک معزالدين کرت بعد ازافزودن تزئينات، خانقاهي براي صوفيان نيزساخته شد. صد سال بعد در دوران زمامداري شاهرخ ميرزا (از شاهان تيموري ) با استفاده از انکشاف و تکامل صنعت کاشي، معرق و خطاطي، رواق ها و ديوارهاي مسجد به نقش و نگارهاي رنگارنگ تزيين گرديد. در سال 777 هجري در زمان ملک غياث الدين آخرين ملک آل کرت از دارايي شخصي بنام علي بن محمد، ديگ برونزي زرکوب شامل بر هشت حصه ساخته شد که بعد از منبت کاري و نقش اندازي وقف مسجد جامع گرديد. در عين زمان ديگ برنزي ديگري توسط هنرمندان هرات ساخته شد که اکنون در موزيم ارميتاژ شهر ليلينگراد روسيه نگهداري مي شود و در قرن دهم هجري در زمان سلطان حسين بايقرا و وزيراو اميرعلي شيرنوايي، ايوان بزرگ مقصوره مجددا تعمير و تمام جدارها و رواق هاي مسجد به ستون ها و سنگ هاي گرانبها آراسته شد .