علمی، تحقیقی

چنانكه در استخراج جیب زاویه سى درجه طریقهیى یافت كه نتیجه آن تاهشت رقم با مقدار Sin مطابقت دارد. (64) در اروپا حل مساله جمع زوایا را به كوپرنیك منسوب واقعى 30 مىدارندو او كه از راه حل ابو الوفا بیخبر بوده است ظاهرا براى حل مساله طریقهیىپیچیدهتر از ریاضیدان اسلامى یافته است (65) خیام با آنكه آثارش درقرون وسطى به لاتینى ترجمه نشد تا در بسط ریاضیات اروپا مؤثر افتد بهرحال در جبر از بزرگترین علماء قرون وسطى است.وى اول كسى است كهبه تحقیق منظم علمى در معادلات درجه اول،دوم،و سوم پرداخته استو رساله او در جبر برجستهترین آثار علماء قرون وسطى است در جبر.
در هر صورت جبر و مقابله را اولین بار مسلمین وارد نظام علمى كردند،همچنین استعمال جبر در هندسه و بالعكس بوسیله مسلمین انجام یافتو این امر نیز در بسط هندسه تحلیلى تاثیر بسزائى داشت. (66) خدمات مسلمین به بسط و توسعه ریاضیات منحصر به همین حدودنماند.در همان دوره مامون كه مسلمین كتاب بطلمیوس و اقلیدس وسندهند را ترجمه و تحریر مىكردند در تمام اروپا ریاضیدان مشهورىكه وجود داشت عبارت بود از (Alcuin) مربى و عالم دربارشارلمانى كه نوشتههاى او در ریاضیات از بعضى اصول الكوین مقدماتى تجاوزنمىكرد.در تمام قرون وسطى،پیشرفت ریاضیات در واقع به نبوغ ریاضى مسلمین مدیون بود.حتى در نیمه اول قرن پانزدهم میلادى كهمسلمین با مشكلترین مسائل هندسه دست و پنجه نرم مىكردند،معادلات درجه سوم جبرى را به كمك مقاطع مخروطى حل مىكردند،ودر مثلثات كروى تحقیقات ارزنده انجام مىدادند،در اروپا تحقیقاتریاضى از حساب تقویم و طرز بكار بردن چرتكه-كه غالبا در سطححوائج روزانه بود-در نمىگذشت (67) در هندسه مسلمین كارهاىریاضیدانان یونانى را دنبال كردند،و اصول اقلیدس را ترجمه و شرحكردند.بعلاوه،علم مثلثات را آنها بوجود آوردند.در واقع همان ترجمهاقلیدس هم در آن زمان خالى از اهمیت نبود چنانكه رومیها بداننپرداخته بودند و وقتى براى اولین بار در قرن دهم میلادى به زبان لاتینترجمه مىشد تقریبا سه قرن از ترجمه عربى آن كه بوسیله حجاج بن یوسف-یك ریاضیدان عهد هارون الرشید-انجام شده بود مىگذشت.
در نجوم،مطالعات مسلمین مخصوصا ارزنده بود.مطالعاتبابلیها،هندوا ن،و ایرانیان كه به آنها رسید از اسباب عمده شد درپیشرفت آنها:ابو معشر بلخى كه اروپائیها در قرون وسطى (Albumasar) مىخواندهاند-مجموعه زیجاتى داشت كه در آنحركات وى را به نام سیارات از روى طریقه هندى و رصد گنگ دز محاسبه شده بود واگر چه اصل آن نمانده است اما آثار دیگر او از خیلى قدیم به زبان لاتینىترجمه و مكرر چاپ شده است و اینهمه او را در نجوم در تمام قرون وسطىشهرت جهانى بخشید.با اینهمه،وى رویهمرفته به عنوان یك منجمبیشتر اهمیت دارد تا بعنوان یك عالم نجوم.......
كارهایى را كه مسلمین در نجوم و ریاضیاتانجام دادهاند نالینو ایتالیائى،كارادوو فرانسوى و چندتن از علماءمعاصر دیگر تا حدى ارزیابى كردهاند.احوال و آثار منجمین و ریاضیدانهاىاسلامى نیز در كتاب ریاضیدانان و منجمین عرب تالیف سوتر و تاریخادبیات عرب تالیف بروكلمان بررسى شده است.این میراث علمى عظیممسلمین،هم از حیث وسعت موجب اعجاب است هم از لحاظ دقت.دربین آثار مهم نجومى مسلمین مخصوصا كتب زیج را باید نام برد كهبعضى از آنها شاهكار دقت ریاضى است.از سه شاهكار نجومى مسلمیندرین زمینه به عقیده سارتون یكى صورالكوكب عبد الرحمن صوفى است(متوفى 376)دیگر زیج ابن یونس(متوفى 399)است كه شایدبزرگترین منجمین اسلام باشد و چون وى آن را به نام الحاكم بامر اللهخلیفه فاطمى مصر ساخت زیجحاكمى خوانده مىشود.سومین شاهكارنجومى عبارتست از زیجالغبیگ كه با همكارى امثال قاضى زاده رومىو غیاث الدین جمشید كاشانى تدوین شد اما قتل الغبیگ مطالعات جدىمربوط به نجوم را در شرق در واقع پایان داد.از جمله اقدامات علمىمسلمین در امور مربوط به ریاضى و نجوم اصلاح تقویم بود.در عهدجلال الدوله ملكشاه سلجوقى كه گویند عمر خیام هم با منجمین دیگردرین اصلاح همكارى داشت و تقویم جلالى كه بدینگونه بوجود آمداز بعضى تقویمهاى مشابه كه در اروپا بوجود آمد دقیقتر بود و شاید عملىتر.
علماء اسلامى مكرر از هیئتبطلمیوس و اقوال یونانیان انتقاد كردند و هر چند ایرادهایى كه بر آن گرفتند بكلى موجب دگرگونكردن دنیاى بطلمیوسى نشد اما زمینه را براى اصلاحات گالیله،كپلر،و كوپرنیك آماده ساخت.حتى مساله حركت زمین،كه بعضى از یونانیهاهم متعرض آن شدند نزد مسلمین مطرح شد.چنانكه ابو سعید سجزى-كهتا اواخر قرن چهارم مىزیست-اسطرلابى ساخت مبتنى بر فرض حركتزمین و سكون افلاك.آیا سجزى واقعا به حركت زمین معتقد بود یا ایناعتقاد را فرضى قرار داده بود براى عمل اسطرلاب خویش؟ درستمعلوم نیست اما بیرونى كه از این اسطرلاب سجزى صحبت كرده استاین فرض را-بر خلاف حكمائى امثال رازى و ابن سینا كه در بطلانآن شك نداشتهاند-ممكن مىدانسته است هر چند اثباتش را مشكلمىیافته (69) در بین كسانى كه هیئتبطلمیوس را انتقاد كردهاند نامخواجه نصیر الدین طوسى را نیز مخصوصا باید ذكر كرد.این وزیر معروفو عالم بزرگ و جامع شیعه نه فقط مؤسس واقعى رصدخانه عظیم مراغهو زیجایلخانى بود بلكه آشنایى علماء اسلام را با تحقیقات چینیهانیز فراهم آورد.بعلاوه،وى ظاهرا در مدت اقامت در الموت (70) نیز بهكار رصد و نجوم اشتغال داشت و در آن امر مهارت تمام بدست آورده بود.
خواجه نصیر طوسى قطع نظر از تحریر اقلیدس و مطالعات راجع به مثلثات-كه آن را از گرو نجوم بیرون آورد و مستقل ساخت-در كتاب تذكره،هیئتبطلمیوسى را بشدت انتقاد نمود و خود نظریات بدیعى پیشنهادنمود.اثبات و طرح عیوب سیستم بطلمیوس به ضرورت اظهار طرح تازهیىكه بعدها بوسیله كوپرنیك عرضه شد كمك كرد ......
در بین مساعى مسلمین در بسط ریاضیات كشف ترتیب كسوراعشارى را باید یاد كرد و روشهاى تقریبى كه توسط غیاث الدین جمشید كاشانى صورت یافت.در هندسه بعضى مسائل كه براى قدما لا ینحلمانده بود نزد ابن هیثم و ابو سهل كوهى و امثال آنها راه حلهایى یافت.
مساله امتحان كردن محاسبات از طریق طرح نه نه و قاعده موسوم بهخطاین منسوب به مسلمین است.محاسبات اعداد بزرگ نجومى با حداقلاشتباهات حاكى است از تبحیر آنها در علم اعداد.بعلاوه،مسلمین درساختن آلات نجومى،تكمیل اسطرلاب،و ماشینهاى محاسبه جهت تنظیمزیجها كارهاى ارزنده انجام دادند.
ازین تحقیقات و مطالعات در فیزیك و مكانیك هم نتایج نیكو وجالب بدست آمد.ابو معشر بلخى در كتاب المدخل الكبیر كه راجع بهنجوم است-و در 1130 بوسیله یوهانس هیسپالنسیس به لاتینىترجمه شده-تاثیر ماه را در مساله جزر و مد بررسى كرد و اروپا ظاهرادر قرون وسطى قوانین راجع به جزر و مد را از كتاب وى آموخت. (72) در فسطاط مصر یك دانشمند ریاضى به نام فرغانى،در روزگارمتوكل توانست میلهیى مخصوص تعبیه كند براى اندازهگیرى ارتفاعآب نیل در هنگام فیضان.كارهاى یعقوب كندى و مخصوصا ابن (Optics) در اروپا تاثیرگذاشت چنانكه،هم هیثمبصرى در مسائل مربوط به علم مناظر راجربیكن به آثار ابن هیثم مدیون شد و هم كپلر. (73) ابن هیثم بزرگترین فیزیكدان مسلمین بود و یكى از بزرگترین محققانعلم مناظر در تمام ادوار (74) در واقع تحقیقات ابن هیثم درباره نور وقواعد انكسار و انعكاس آن منشا كشفیات بعدى شد،بطوریكه مىتوانگفت اگر ابن هیثم نبود راجربیكن بوجود نمىآمد و خود راجربیكن در یككتاب خویش مكرر از ابن هیثم نام مىبرد و از سخنان او نقل مىكندچنانكه كپلر نیز ازین دانشمند مسلمان نام مىبرد.ابن (Alhasen) مىخواندهاند و او را بعضىمحققان از هیثم را اروپائیهابسبب نامش الحسن حیث طرز فكر شبیه دكارت دانستهاند (75) مىتوان گفت كه وى بهر حال بهترین تجسم روح تجربى بود در تمام قرون وسطى (76) بیرونىدر باب وزن مخصوص اجسام تحقیقات علمى كرد و وزن مخصوصشانزده جسم را با چنان دقتى تعیین نمود كه تقریبا با علم امروز موافقاست. مطالعات ابوالفتح خازنى صاحب میزان الحكمه در باب تعادلمایعات اهمیت علمى داشت و وى هم در باب وزن مخصوصاجسام و آلیاژها تحقیقات و محاسبات درست كرد.مطالعات خازنى البتهمحدود به انواع ترازو نیست.در باب وزن،مركز ثقل و مسائل مربوط بهآنها نیز بحث فیزیكى و ریاضى دارد.در هر حال راجع به انواع ترازوتحقیقات بسیار بوسیله مسلمین انجام یافته است و خاصه در باب ترازوىرومى-قراسطون.بعضى مكانیسینهاى مسلمان،حتى در عهد جنگهاىصلیبى،براى پادشاهان فرنگ نیز پارهیى تعبیهها درست مىكردهاند (77) رویهمرفته در مكانیك-علم حیل و جراثقال-تحقیقات مسلمین خالىاز اهمیت نبود-خاصه از (Heron d,Alexandrie) را لحاظ نظرى.از مرده ریگ یونانیان رسالههرون اسكندرانى قسطابن لوقا ترجمه كردبه امر المستعین بالله خلیفه عباسى.از كارهائى كه خود مسلمانان درینرشته انجام دادند رساله احمد خوارزمى بود-از بنى موسى.درین رساله،خوارزمى توضیحات علمى جالبى درباب بعضى مسائل مربوط بههیدرولیك داده بود.یك اثر جالب دیگر مسلمین درین باره عبارتست ازرساله بدیع الزمان جزرى كه مؤلف آن را در سال 602 هجرى به فرمانقرا ارسلان امیر دیار بكر تالیف،كرده است و قسمت عمده اسباب وتعبیههایى كه وى در آن شرح مىدهد اختراع خود او بوده است.
وقتى تاریخ تكنولوژى جدید بررسى شود سهم مسلمین در تحول آنبىشك قابل توجه است.

محقیق: سراج الدین